NGƯỜI NGHỆ : "CÓ NHẤT THIẾT NGƯỜI NGHỆ PHẢI NÓI TIẾNG NGHỆ"

 

>> Người Nghệ phải nói tiếng Nghệ

Tạp chí Văn hoá Nghệ An số 174 (ra ngày 10/6/2010), trong tiết mục “Diễn đàn văn hoá xứ Nghệ” có đăng bài “Người Nghệ phải nói tiếng Nghệ” của tác giả Thái Hữu Thịnh. Sau khi đọc kỹ, chúng tôi xin có vài thiển ý trao đổi như sau:

Trước hết phải thừa nhận rằng nếu không có một tình yêu sâu nặng, thắm thiết với quê hương xứ sở thì không thể có được bài viết như thế. Tuy nhiên, có lẽ vì quá yêu quý và tự hào về “quê choa” nên tác giả có phần cực đoan trong nhận xét, đánh giá về tiếng Nghệ, kể cả ngôn từ.

Thứ nhất: “Tiếng Nghệ chính là thành tố văn hoá quan trọng bậc nhất, là giá trị có ý nghĩa bản sắc của văn hoá xứ Nghệ. Tiếng Nghệ chắc, nặng. Nhưng tiếng Nghệ rất có uy lực, khoẻ khoắn mà nhẹ nhàng, uyển chuyển mà linh hoạt, mộc mạc mà chân tình, không khách sáo mà chung thuỷ sâu nặng... bởi nó chứa chất trong lòng sức nặng ân tình... Tiếng Nghệ đã tự cất cánh bay lên một tầm cao thẩm mỹ”. Đoạn văn nghe thật nặng “quốc hồn quốc tuý”, liệu tiếng Nghệ có hội đủ những tinh hoa tuyệt vời như nhận xét, đánh giá của tác giả Thái Hữu Thịnh? Thiết nghĩ, từ “tiếng Nghệ” nói ở đây được hiểu là cách phát âm (thổ âm) của người Nghệ (bao gồm Nghệ An và Hà Tĩnh) thì về mặt ý nghĩa nó cũng như tiếng (phát âm) của cư dân ở mọi vùng miền khác. Nếu cho rằng nó có biểu cảm thì sự biểu cảm đó chỉ thể hiện ở âm thanh là nặng hay nhẹ, trong hay đục, chứ làm sao mà biết “nó chứa chất trong lòng sức nặng ân tình” và nhất là: “ Tiếng Nghệ đã tự cất cánh bay lên một tầm cao thẩm mỹ”!?. Luận về tiếng Nghệ, cách nay 200 năm, Hoàng Giáp Bùi Dương Lịch (1758 – 1827) đã viết trong sách “Nghệ An ký rằng (dịch nghĩa): “Thổ âm người Nghệ An đục và nặng (trọc) nhưng đều có thể bắt chước tiếng khác được. Vì rằng, nặng thuộc âm cung (một trong ngũ âm) mà âm cung thì thuộc hành thổ, hành thổ thì không phải chính ngôi (ngôi cố định) và không thành tính (tính cố định) đều có thể nhờ ở bốn hành mà vượng lên, cho nên hiện ra âm thanh cũng thế. Nhưng người các xã Hoàng Trường, Vạn Phần, Hạnh Lâm, Cao Xá thuộc huyện Đông Thành (nay là Diễn Châu), thổ âm thiên về âm thương và âm chuỳ thì không thể bắt chước tiếng ở nơi khác được. Còn như người các xã Kim Nguyên, Ngô Trường huyện Chân Phúc (nay thuộc TP Vinh) và xã Hà Linh huyện Hương Sơn thì âm rất nặng, tức là hành thổ niêm trệ thì không thể biến hoá được”. Nhận xét trên của Bùi Dương Lịch là chính xác nếu chúng ta để ý thì thấy rằng rất nhiều con em người Nghệ đi ra xứ người đã học rất nhanh tiếng (thổ âm) địa phương đó, hoàn toàn không ai biết để mà trách cứ “chửi cha không bằng pha tiếng”. Ngay ở Đài TNVN và Đài THVN có một số phát thanh viên là người Nghệ chính gốc nhưng đọc và nói rất chuẩn mà điển hình là Sĩ Lương (Hồ Sĩ Lương) người xã Quỳnh Châu, Quỳnh Lưu – phát thanh viên Đài THVN – có giọng đọc “hút hồn” người nghe!

Thứ hai: “ Cái đáng chê là người Nghệ không hiểu biết tiếng Nghệ. Phải chăng họ đã quên mất mình là người Nghệ. Người Nghệ thì phải nói tiếng Nghệ (......). Người Nghệ, xứ Nghệ cần giữ gìn bản sắc văn hoá của mình là tiếng Nghệ nếu không muốn bị hoà tan mất gốc”.

Thiết nghĩ, trừ những người gốc Nghệ nhưng sinh sống ở xứ người từ tấm bé lại ít có điều kiện về thăm quê quán thì “không hiểu biết tiếng Nghệ” là thường tình; còn thì chẳng ai là người Nghệ với nhau mà khi trao đổi, chuyện trò lại phải vay mượn tiếng địa phương khác để mang tiếng “họ đã quên mất mình là người Nghệ”?! Và nữa, xưa nay chẳng ai lại buộc “Người Nghệ thì phải nói tiếng Nghệ” – có thể dùng từ “nên” thay cho từ “phải” thì còn dễ xuôi tai hơn. Nếu hễ “Người Nghệ phải dùng tiếng Nghệ” thì khi đi ra làm ăn ở các vùng, miền xa khác chắc phải thuê “phiên dịch”, nếu không, cứ ở nhà mà giữ lấy “bản sắc văn hoá của mình là tiếng Nghệ...”!... cũng cần nói thêm là coi bản sắc văn hoá của người Nghệ là tiếng Nghệ thì liệu có chính xác? Tiếc là do khuôn khổ của bài viết nên chưa thể trao đổi được.

Thứ 3: “... Chúng tôi đề nghị Đài PTTH Nghệ An, trong các buổi phát thanh, truyền hình, nhất là chương trình thời sự, phải phát âm bằng tiếng mẹ đẻ, tiếng Nghệ, cụ thể là tiếng Vinh...”.

1. Hiểu thế nào là “tiếng mẹ đẻ”? Theo cách hiểu của chúng tôi thì  “thì tiếng mẹ đẻ là ngôn ngữ của dân tộc mình, chứ không phải là tiếng địa phương, vùng miền. Cho nên, tuy cùng người Nghệ An nhưng “tiếng mẹ đẻ” của người Kinh khác người Thái, H’ Mông.v.v...

2. Vinh là nơi đô hội, hiện tập hợp nhiều cư dân ở các vùng miền khác (không chỉ riêng Nghệ An) đến sinh sống nên âm thanh giọng nói của người Vinh hiện nay thật đa dạng, không thể nói rằng “Âm sắc tiếng Vinh nhẹ, hay nhất, chính xác nhất”. Nếu nói là tiếng Vinh gốc chưa bị pha trộn nhiều thì đó là phát âm của người Hưng Dũng gốc. Nhưng tiếng Hưng Dũng lại chẳng khác mấy tiếng Nghi Lộc vốn dấu ngã, dấu hỏi thì đều đọc thành dấu nặng mà Bùi Dương Lịch đã nhận xét là “âm rất nặng, tức hành thổ niêm trệ thì không thể biến hoá được”. Theo chúng tôi, đúng là đội ngũ phát thanh viên Đài PTTH Nghệ An còn có giọng đọc chưa thật chuẩn, rất cần được uốn nắn nhưng bằng cách thức và biện pháp nào thì đang là cả một vấn đề “lực bất tòng tâm”.

Nguyễn Phương Nam